رشد 12برابری تخلیه آب‌های زیرزمینی استان فارس در 50سال گذشته؛

فارس هر سال 56سانتی‌متر فرو می‌رود

خورشید آنلاین

از سال1346 که نخستین فروچاله ایران به دلیل برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی در دشت رفسنجان شکل گرفت تاکنون صدها فروچاله دیگر در نقاط مختلف کشور به ثبت رسیده است. از کبودرآهنگ همدان و دشت تهران و قزوین گرفته تا فارس و هرمزگان و خراسان و... اما اکنون دو سال است که استان فارس رکورددار بیشترین میزان فرونشست زمین نه فقط در ایران بلکه در جهان است. به گفته معاون سازمان زمین شناسى و اکتشافات معدنى منطقه جنوب کشور در حال حاضر 70درصد از
دشت‌هاى فارس در معرض فرونشست است.
در همین حال بررسی‌ها نشان می‌دهد نشست سالانه زمین در نیومکزیکو به مقدار 34سانتی‌متر در سال بیشترین رقم ثبت شده در کره زمین را به عنوان فرونشست زمین به خود اختصاص داده ولی اکنون طبق جدیدترین بررسی‌های سازمان زمین شناسی کشور، استان فارس با نشست سالانه 56سانتی‌متر، حتی نیومکزیکو را هم از صدر بیشترین فرونشست‌ها در جهان کنار زده و نام خود را به جای آن به ثبت رسانده است!
این صدرنشینی فارس البته به همین جا ختم نمی‌شود. فارس با همه طبیعت شگرف و متنوع و تمدن سازش در طول هزاران سال گذشته که رکورددار بیشترین تالاب‌ها و دریاچه‌های کشور بوده حالا در نابودی همه 16دریاچه‌اش و بهره‌کشی از آب‌های زیرزمینی نیز گوی سبقت را از دیگر استان‌های کشور ربوده. به طوری که به گفته وزیر نیرو اکنون بیش از 80درصد آب مصرفی این استان از منابع زیرزمینی به دست می‌آید. اما به گفته حمید چیت‌چیان، وزیر نیرو این میزان آب مصرفی فقط 6درصدش، صرف شرب شهروندان می‌شود و حدود 92درصد آن برای کشاورزی هزینه می‌شود. شیرین ابوالقاسمی، مدیر طرح بین‌المللی حفاظت از تنوع زیستی زاگرس مرکزی، این نوع کشاورزی را ناپایدار‌ترین نوع کشاورزی در ایران قلمداد می‌کند و می‌گوید: وقتی آبی را که ارزش طلا دارد برای کشت برنج در استان فارس اینگونه هدر می‌دهیم باید انتظار این را داشته باشیم که فرونشست‌ها روز به روز بیشتر شده و حتی شاید در آینده نزدیک تخت جمشید و نقش رستم را هم در خود ببلعد. او می‌گوید: سال‌هاست که بسیاری از دشت‌های فارس مثل مرودشت، شیراز، کازرون که دریاچه پریشان روی آن قرار گرفته، فسا، داراب و جهرم متأثر از فرونشست زمین شده‌اند. نخستین فروچاله نیز بیش از ۱۵سال پیش در دشت‌ارژن ایجاد شد اما در دوسال اخیر تعداد فروچاله‌ها زیادتر شده است. این کارشناس می‌افزاید: مهم‌ترین دلیل ایجاد فرونشست زمین، حفر چاه و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است که در این زمینه استان فارس باز هم صدرنشین است.

* 500 هزار تومان آب مصرفی برای تولید یک کیلو برنج شیراز


او می‌افزاید: در بخشی از کامفیروز که در محدوده پایلوت طرح حفاظت از تنوع زیستی زاگرس مرکزی قرار گرفته حدود 17هزار هکتار مزارع برنج وجود دارد. این مزارع بخش زیادی از آب سطحی و زیر زمینی حوضه را تا به امروز بلعیده و به همین دلیل شاهد خشک شدن دریاچه‌های بختگان و پریشان در سال‌های گذشته بودیم و متأسفانه شدت خشکیدگی با تداوم این نوع کشت غلط و پر آب در استان فارس روز به روز تشدید می‌شود. او می‌افزاید: برای همین وزارت جهاد کشاورزی در شرایطی که می‌بایست چند سال پیش از این مانع کشت برنج در مناطق خشک می‌شد تازه دو سال قبل، ممنوعیت کشت برنج را در این استان با صدور بخشنامه‌ای اعلام کرده، اما هیچ اقدامی برای اجرایی کردن بخشنامه انجام نشده و کشاورزان تا جایی که توانستند برنج کاشتند و مانع جدی هم از سوی وزارتخانه برای اقدام آنان صورت نگرفت». ابوالقاسمی تأکید می‌کند: «وضعیت در سرشاخه‌های رودخانه کر و حتی بالادست سد درودزن به قدری بحرانی است که اگر اقدام جدی انجام نشود شاهد وخیم شدن وضعیت منابع آب در این حوضه در سال‌های پیش رو خواهیم بود. جنگل اگر بسوزد یا تالاب اگر خشک شود شاید بتوان امید داشت که روزی این‌ها احیا شوند، اما فروچاله‌ها و نشست زمین دیگر قابل جبران نیست.» به گفته او هر کیلو برنجی که در این منطقه تولید می‌شود 840لیتر آب مصرف می‌کند که با احتساب هزینه‌های صورت گرفته در این صورت هر کیلو برنج فارس باید 640هزار تومان فروخته شود و این یعنی فاجعه چون نزدیک به نیم میلیون تومانش فقط هزینه آب است! فاجعه‌ای که نشان می‌دهد چطور آب‌هایمان را داریم به مفت هدر می‌دهیم. او می‌گوید: دولت باید سیاست کشت فرامرزی را در مورد برنجکاری در این استان و استان‌های کم آب در پیش بگیرد و اجازه کشت محصولات آب بر به کشاورزان داده نشود و در همین حال برای جلب مشارکت مردم برنامه‌های مدون میان مدت و بلند مدت داشته باشد و با دادن اطلاعات و آگاهی‌های درست به مردم، از آنها در حفظ منابع آب کمک بگیرد.

* وزارت جهاد کشاورزی جلوی برنج‌کاری را نمی‌گیرد


با وجود ابلاغ بخشنامه وزارت جهاد کشاورزی مبنی بر ممنوعیت کشت برنج در 15استان کشور، اما از اصفهان و فارس و خوزستان گرفته تا سیستان و بلوچستان، در تمامی این 15استان صدها و هزاران هکتار اراضی بدون هیچ ممانعتی از سوی این وزارتخانه همچنان زیر کشت برنج است. ابوالقاسمی مقصر اصلی را وزارت نیرو قلمداد می‌کند و می‌گوید: درست است که وزارت جهاد هم سیاست‌های بازدارنده ندارد، اما این وزارت نیرو است که آب مورد نیاز این نوع کشت و کار را تأمین می‌کند و آن‌ها باید پاسخگو باشند که به چه قیمتی اجازه می‌دهند آب‌های ارزشمند یا از چاه‌های عمیق 300متری یا از رودخانه‌ها برداشت غیر مجاز شده و به پای شالیکاری‌ها برود و بعد شاهد خشکیدگی گسترده دریاچه‌ها و تالاب‌ها و فرونشست زمین باشیم. در همین حال تماس خبرنگار «ایران» با دو تن از معاونان وزارت جهاد کشاورزی (معاون زراعت و معاون آب و خاک) و نیز احمد رضا عیسی‌پور مدیر محیط زیست آب منطقه‌ای استان فارس بی‌نتیجه ماند و هیچ یک حاضر به گفت‌و‌گو و پاسخگویی به این سؤالات نشدند. استان فارس در حال حاضر با بیش از 40هزار هکتار شالیزار بعد از استان گیلان و مازندران سومین تولید‌کننده برنج در کشور است.

* فارس و بیش از 93هزار چاه مجاز و غیرمجاز


بر اساس اعلام سازمان آب منطقه‌ای استان فارس از مجموع 380هزار چاه غیر مجاز کشور حدود 22هزار حلقه از این چاه‌ها در استان فارس شناسایی شده که با احتساب 71هزار و 90چاه مجاز، مجموع چاه‌های مجاز و غیر مجاز استان فارس به بیش از 93هزار حلقه می‌رسد. وزیر نیرو نیز دو هفته قبل در شیراز اعلام کرد از سال93 تاکنون 2هزار و 953حلقه چاه غیر مجاز در این استان پُر شده است، اما هنوز بیش از 19هزار چاه غیر مجاز بلاتکلیف باقی مانده است. به گفته چیت چیان سالانه 8/9دهم میلیارد متر مکعب آب در این استان مصرف می‌شود که از این میزان سهم آب زیرزمینی 78درصد است.
حمزه ولوی مدیرکل محیط زیست استان فارس در توضیح این وضعیت می‌گوید: متأسفانه بحران آب در این استان هنوز هم جدی تلقی نمی‌شود با اینکه تمامی دریاچه‌های استان فارس خشک شده‌اند، اما هنوز هم بخش اعظم آب مصرفی در حوزه رودخانه کر و سیوند در بالادست سد درودزن برای کشت برنج توسط مردم استفاده می‌شود.
در برخی مناطق نیز کشاورزان با حفر چاه و برداشت آب از چاه دارند برنجکاری می‌کنند. اما رسیدگی به این وضعیت از حیطه اختیارات محیط زیست خارج است. ولوی می‌افزاید: امروز بیش از 70دشت استان جزو دشت‌های ممنوعه اعلام شده است، اما همچنان بیش از یک و نیم میلیون مترمربع از اراضی، زیر کشت محصولات زراعی و باغی است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد افت متوسط سالانه در دشت‌های استان فارس در یک دوره آماری مورد مطالعه، حداقل چهار سانتی‌متر در بهترین شرایط و حداکثر 2/74متر است در همین حال براساس آمار منتشره از سوی آبفای کشور، میانگین افت سطح آب‌های زیرز مینی در دشت‌های فارس طی 11سال گذشته به بیش از 7متر افت سطح رسیده است که مدیر طرح حفاظت از زاگرس مرکزی این وضعیت را بسیار نگران‌کننده ترسیم می‌کند.

* حقابه تالاب‌های فارس داده نمی‌شود


تا همین چند سال پیش استان فارس 16دریاچه و تالاب داشت که اکنون جز دو سه تا از آن‌ها دیگر چیزی باقی نمانده است. سال گذشته نیز با ابلاغ آیین‌نامه حفاظت و احیا و مدیریت تالاب‌های کشور از سوی معاون اول رئیس جمهوری، وزارت نیرو موظف شد بر اساس ماده3 این آیین‌نامه حقابه این تالاب‌ها را با اولویت دوم بعد از آب شرب تخصیص دهد، اما برنجکاران همچنان آبشان را از رودخانه کر و سیوند و چاه‌های مجاز و غیر مجاز برداشت می‌کنند و حتی یک مترمکعب آب هم به دریاچه‌های فارس داده نشد. مدیر کل محیط زیست استان فارس می‌گوید: برای این منظور کارگروهی در استانداری شکل گرفت، اما متأسفانه تأمین حقابه تالاب در این کارگروه توسط دستگاه‌های مسئول جدی گرفته نشد و آبی به تالاب‌ها داده نشد و بهتر است بگویم آبی وجود ندارد که به تالاب داده شود چون حتی آب‌ها قبل از اینکه به سد درودزن یا سیوند برسند با برداشت‌های غیر مجاز صرف برنجکاری‌ها می‌شوند. براساس مطالعات صورت گرفته توسط دفتر طرح حفاظت از تنوع زیستی زاگرس مرکزی در سازمان حفاظت محیط زیست، میزان تخلیه آب‌ای زیر زمینی استان فارس در حوضه بختگان در بازه زمانی 1335 تا 1385 تا 12برابر افزایش یافته است. به عبارت دیگر میزان برداشت آب زیرزمینی تنها در حوضه بختگان از 259میلیون مترمکعب در سال1335 به 3میلیارد و 108میلیون مترمکعب در سال1385 افزایش یافته در حالی که سطح زیر کشت کمتر از دو برابر رشد داشته است! این آمار نشان می‌دهد آنچه در حوضه بختگان اتفاق افتاده بیش از آنکه ناشی از نیاز واقعی به آب بوده باشد حیف و میل منابع آب سطحی و زیر زمینی و تغییر الگوی کشت از محصولات کم آب به محصولات پر آبی چون برنج و ذرت بوده است، به طوری که ناگهان به جای کاشت حبوبات، کشت برنج آن هم در سرزمین خشکی چون فارس بدعت می‌شود و همین امر موجب شده تا هر ساله رقمی بیش از 12برابر آب مصرفی سال1335 اکنون از زمین تخلیه شده تا برنج تولید شود.
بنابراین دیگر نمی‌توان فاجعه خشک شدن دریاچه‌های استان فارس و فرونشست‌ها را به خشکسالی نسبت داد. در چنین شرایطی همین که تخت جمشید هنوز بلعیده نشده و می‌توان نقش رستم را در دل کوه به تماشا نشست و اینکه هنوز آسیب‌ها و خسارات جانی ناشی از فرونشست زمین متوجه ساکنان این منطقه نشده را باید شکرگزار باشیم. اما به راستی طبیعت تا چه زمانی حاضر است این همه فشار بی‌رویه بر سرزمین را تاب بیاورد؟

ماه رویان 340

شناسه خبر :1746 
293 کلیک ها  یکشنبه, 31 مرداد 1395 ساعت 08:26
این مورد را ارزیابی کنید

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

بالا