مروری بر چالش‌های ایران و عربستان سعودی؛

88 سال بحــران بی‌پایان

خورشید آنلاین
  • لید خبر: مقامات تهران و ریاض در فروردین 1370 سفارتخانه‌های خود را در پایتخت‌های یکدیگر گشودند. بین سال‌های 1370ـ شروع مجدد روابط دو کشور ـ تا 1376 که سال آغاز کار دولت اصلاحات است‌، دوره تنش‌زدایی و بسترسازی روابط دو کشور به شمار می‌آید.ورود امیرعبدالله ولیعهد پادشاهی سعودی به تهران در آذر 1376 برای شرکت در اجلاس سران کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، نقطه اوج روند رو به بهبود مناسبات سیاسی دو کشور در دهه 1370 بود...

ایران و عرربستان سعودی دو کشور مهم و استراتژیک در منطقه خاورمیانه که روابطشان هیچ‌گاه در سطح مطلوب برقرار نبوده است و در روزهای اخیر این چالش به صورت لفظی رو به افزایش است که نمی‌تواند نوید امیدوار کننده‌ای برای آینده سیاسی، اقتصادی و نظامی برای دو کشور در سطح منطقه باشد.
روابط ایران و عربستان سعودی در 1307، بعد از تأسیس حکومت سعودی برقرار شد، ولی سفارت ایران در ریاض در 1309 دایر شد. با این حال مناسبات دو کشور به دلیل تفاوت نگرش ایدئولوژیک دو دولت چندان صمیمانه و مستحکم نبود و کم و بیش تا 1322 ادامه یافت‌. در این سال درگیری‌های بین شیعیان و مقامات عربستان و اتباع ایرانی و سعودی باعث شد یک ایرانی در ملاء عام‌، گردن زده شود و نتیجه آن تیره شدن و قطع روابط از سوی دولت ایران بود.
چهار سال بعد هیئت حسن نیتی از طرف عربستان سعودی جهت تجدید روابط دو کشور وارد ایران شد. در همین سال سفیر ایران در مصر مجدداً اکرودیته در عربستان سعودی شد.
سیر روابط ایران و عربستان بعد از سقوط حکومت پهلوی فراز و نشیب‌های بسیاری به خود دیده است. عربستان در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ایران سیاست احتیاط، سکوت و نظارت را در پیش گرفت، ولی پس از مدتی هیئتی بلندپایه را برای تبریک پیروزی انقلاب اسلامی به ایران فرستاد. ملک خالد در اولین عکس‌العمل خود برپایی حکومت اسلامی را در ایران مقدمه نزدیکی و تفاهم هرچه بیشتر دو کشور خواند. اما رویکرد سیاست خارجی ایران در حمایت از جنبش‌های آزادی‌بخش و همچنین برگزاری اولین حج توأم با برائت از مشرکین توسط حجاج ایرانی‌، موجب سردی روابط دو کشور شد. به همین سبب با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، عربستان در کنار عراق قرار گرفت‌. مجموع این اقدامات باعث سردی و تیرگی روابط شد و مناسبات دو کشور تا سطح کاردار تنزل یافت.
در سال 1363 حادثه ربوده شدن یک فروند هواپیمای سعودی و فرود آن در فرودگاه مهرآباد و اقدامات مثبت جمهوری اسلامی ایران در پایان دادن به این حادثه، باعث شد روابط دو کشور تا حدودی رو به بهبود نهد. در همین مرحله، در 1364 سفر وزیرخارجه عربستان به جمهوری اسلامی و سفر وزیر خارجه وقت ایران به عربستان رخ داد. این سفرها با هدف بهبود روابط و حل پاره‌ای از مشکلات فیمابین چون حج و جنگ ایران و عراق صورت گرفت‌، اما نتیجه‌ای در پی نداشت‌. در 1365، عربستان برای فشار بر جمهوری اسلامی ایران و با افزایش صدور نفت‌، قیمت را کاهش داد که به تیرگی مجدد در روابط دو کشور انجامید.
سردی حاکم بر روابط دو کشور و همچنین شهادت 400تن از حجاج ایرانی در مراسم حج 1366 که اعتراض شدید جمهوری اسلامی را به دنبال داشت و در نهایت حمله تظاهرکنندگان تهرانی به سفارت عربستان در تهران که کشته شدن یک دیپلمات سعودی را به همراه داشت، تیرگی روابط دو کشور را به اوج خود رساند. سرانجام در ششم اردیبهشت 1367 عربستان اقدام به قطع یک جانبه مناسبات سیاسی با جمهوری اسلامی ایران کرد که حدود سه سال به طول انجامید.
اولین دیدار مقامات ایران و عربستان بین وزرای خارجه دو کشور در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد ـ سال 1369 ـ و دیدار بعدی در ژنو انجام گرفت‌. به دنبال این دیدار در 27 اسفند 1369 بیانیه مشترکی در زمینه برقراری مجدد روابط سیاسی دو کشور همزمان در تهران و ریاض منتشر شد. سعودالفیصل وزیر خارجه عربستان پس از دیدار با آقای ولایتی وزیر خارجه وقت در مصاحبه‌ای اعلام کرد، عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران در حل تمام مشکلات فی مایبن به تفاهم رسیده‌اند.
مقامات تهران و ریاض در فروردین 1370 سفارتخانه‌های خود را در پایتخت‌های یکدیگر گشودند. بین سال‌های 1370ـ شروع مجدد روابط دو کشور ـ تا 1376 که سال آغاز کار دولت اصلاحات است‌، دوره تنش‌زدایی و بسترسازی روابط دو کشور به شمار می‌آید.
ورود امیرعبدالله ولیعهد پادشاهی سعودی به تهران در آذر 1376 برای شرکت در اجلاس سران کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، نقطه اوج روند رو به بهبود مناسبات سیاسی دو کشور در دهه 1370 بود. پس از این سفر رفت و آمد بلندپایگان دو کشور به پایتخت‌های یکدیگر فزونی یافت. در همان زمان آیت الله‌هاشمی‌رفسنجانی، رئیس جمهوری پیشین ایران که همواره تلاش داشت روابط دو کشور را بهبود بخشد از عربستان سعودی بازدید کرد. بهبود روابط میان دو کشور به حدی رسید که در آوریل سال 80 پیمان امنیتی مشترکی میان تهران-ریاض امضا شد.
با پیروزی محمود احمدی نژاد در انتخابات ریاست جمهوری سال84 روابط میان دو کشور یکبار دیگر حرکت سراشیبی خود را آغاز کرد و اوضاع روابط آنقدر به هم ریخته شده بود که هر اقدامی را نشانه جنگ می‌دیدند.
روی کار آمدن حسن روحانی که شعار تغییر و تعدیل را در کارنامه داشت برای آل سعود خوشایند و امیدوار کننده بود او در شعارهای انتخاباتی خود از تعامل سازنده با کشورهای جهان و سیاست مصالحه جویانه سخن گفت. پس از توافق موقت هسته‌ای ایران و کشورهای عضو گروه ۱+۵ روابط ایران و اکثر کشورهای حاشیه خلیج فارس بهبود یافت، اما هنوز ایران و عربستان بر سر سوریه با هم مشکل داشتند ولی کم‌کم مسائل رو به بهبود می‌رفت که ملک عبدالله شاه عربستان درگذشت.
امیدهایی که با روی‌کار آمدن دولت روحانی برای بهبود روابط با عربستان ایجادشده بود، با فوت ملک عبدالله و به قدرت رسیدن ملک سلمان بر باد رفت. چرا که تندروهای سعودی نگاه انتقامی به تهران داشتند و بعد از روی کار آمدن تلاش کردند تا با سیاست‌های هیجانی خود اقدام به مقابله با راهبردهای جمهوری‌اسلامی کنند.
با تعرض مأموران بازرسی فرودگاه جده به دو نوجوان زائر ایرانی، تنش در روابط دوجانبه مجدد بالا گرفت و ایران حج عمره و پروازهایش به عربستان را تعلیق کرد، سقوط جرثقیل ساخت و ساز و همچنین فاجعه منا دو رویدادی بود که به خصومت دو کشور دامن زد. در خلال این دو حادثه که به کشته‌شدن صدها ایرانی منجر شد، ایران، مقامات عربستانی را مقصر اصلی خطاب کرد و خواهان عذرخواهی آن‌ها شد.
بعد از اعدام شیخ نمر باقر النمر، روحانی مخالف دولت عربستان و انتشار خبر اعدام وی تظاهراتی علیه دولت عربستان انجام شد. معترضان در مشهد، پرچم عربستان را از ساختمان کنسولگری این کشور پایین کشیده‌اند و مواد آتش‌زا به ساختمان کنسولگری عربستان پرتاب کرده‌اند. در تهران تجمع در مقابل سفارت انجام شد که عده‌ای از این تجمع کنندها وارد ساختمان سفارت شدند، پرچم عربستان را پایین آوردند و سفارت را به آتش کشیدند.
اقدامی که باعث شد عربستان پیش دستی کند و وزیر امور خارجه دولت عربستان سعودی اعلام کرد که روابط دیپلماتیک خود با ایران را قطع کرده است و از هیئت دیپلماسی ایرانی خواست تا ظرف ۴۸ ساعت خاک این کشور را ترک کنند.
اکنون پس از گذشت یک سال از حادثه منا و قطع روابط دو کشور در سالگرد این حادثه اظهارات مقامات دو کشور باعث افزایش بیشتر تنش‌ها در میان دو کشور شد.
در بخش‌هایی از پیام حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی به مناسبت فرارسیدن موسم حج آمده است: «جهان اسلام، اعم از دولت‌ها و ملت‌های مسلمان باید حاکمان سعودی را بشناسند و واقعیت هتاک و بی‌ایمان و وابسته و مادّی آنان را به درستی درک کنند؛ باید به‌خاطر جنایاتی که در گستره‌ی جهان اسلام به بار آورده‌اند، گریبان آن‌ها را رها نکنند؛ باید به‌خاطر رفتار ظالمانه‌ی آنان با ضیوف الرحمان، فکری اساسی برای مدیریت حرمین شریفین و مسئله‌ی حج بکنند. کوتاهی در این وظیفه، آینده‌ی امت اسلامی را با مشکلات بزرگ‌تری مواجه خواهد ساخت.»
«اکنون قریب یک سال از حوادث مُدهش(۷) منا می‌گذرد که در آن، چند هزار نفر در روز عید و در لباس احرام، در زیر آفتاب و با لب تشنه، مظلومانه جان باختند؛ اندکی پیش از آن در مسجدالحرام نیز جمعی در حال عبادت و در طواف و نماز به خاک و خون کشیده شدند. حکام سعودی در هر دو حادثه مقصرند؛ این چیزی است که همه‌ی حاضران و ناظران و تحلیلگران فنی بر آن اتفاق‌نظر دارند؛ و گمان عمدی بودن حادثه نیز از سوی برخی صاحب‌نظران مطرح شد. تعلل و کوتاهی در نجات مجروحان نیمه‌جانی که جان شیفته و دل مشتاق آنان در عید قربان با زبان ذاکر و ترنم آیات الهی همراه بود، نیز قطعی و مسلم است. مردان قسیّ‌القلب و جنایت‌کار سعودی آنان را با جان‌باختگان، در کانتینرهای در بسته محبوس ساختند و به جای درمان و کمک یا حتی رساندن آب به لبان تشنه‌ی آنان، آن‌ها را به شهادت رساندند. چند هزار خانواده از کشورهای گوناگون عزیزان خود را از دست دادند و ملت‌های آنان داغدار شدند. از جمهوری اسلامی نزدیک به پانصد نفر در میان شهدا بودند. دل خانواده‌ها همچنان مجروح و داغدار است و ملت همچنان غمگین و خشمگین است.
حکام سعودی به جای عذرخواهی و پشیمانی و تعقیب قضائیِ مقصران مستقیمِ این حادثه‌ی هولناک، با نهایت بی‌شرمی و وقاحت، حتی از تشکیل هیئت حقیقت‌یاب بین‌الملل اسلامی نیز سر باز زدند؛ به جای ایستادن در جایگاه متهم، در جایگاه مدعی ایستادند و دشمنیِ دیرین خود با جمهوری اسلامی و با هر پرچم برافراشته‌ی اسلام در مقابله با کفر و استکبار را با خباثت و سَبُک‌سریِ بیشتر آشکار ساختند.
بوق‌های تبلیغاتی آنان اعم از سیاست‌مدارانی که رفتار آنان در برابر صهیونیست‌ها و آمریکا ننگ جهان اسلام است، تا مفتیان ناپرهیزکار و حرام‌خواری که آشکارا برخلاف کتاب و سنت فتوا می‌دهند، تا پادوهای مطبوعاتی که حتی وجدان حرفه‌ای هم مانع دروغ‌سازی و دروغ‌گویی آنان نیست، تلاش بیهوده
می‌کنند که جمهوری اسلامی را در محروم‌سازی حجاج ایرانی از حج امسال، متهم نشان دهند.»
این پیام در کنار سخنان رهبری در دیدار خانواده‌های شهدای مِنا و مسجدالحرام باعث واکنش تند مقامات عربستان شد و «عبدالعزیز بن عبدالله آل الشیخ» مفتی عربستان، رهبر ایران را به دشمنی با اسلام متهم کرد و گفت منشأ سخنان او اختلاف با اهل تسنن است.
آل الشیخ مدعی شد که انتقادات رهبر ایران از برگزاری مراسم حج به وسیله عربستان موضوع غیر قابل انتظاری نبوده و باید بدانیم که این‌ها مسلمان نیستند؛ این‌ها فرزندان مجوس‌ [معرب مغ] هستند و دشمنی آن‌ها با مسلمانان به ویژه اهل سنت دیرینه است.
وی همچنین مدعی شده که اطمینان دارد افرادی که سعی می‌کنند در خصوص آنچه خدمت رسانی سعودی‌ها برای حج و حاجیان توصیف کرده انتقاداتی را مطرح کنند به اهداف خود نمی‌رسند.
ولیعهد و وزیر کشور عربستان سعودی نیز به این اظهارات واکنش نشان داد و گفت: مقام‌های ایرانی تنها مقام‌هایی هستند که برای مسائلی که خودشان داشتند تصمیم گرفتند زائران حج را به عربستان بفرستند و اکنون به دنبال سیاسی‌ کردن حج و تبدیل آن به مراسمی خلاف تعالیم اسلامی هستند که این امنیت حجاج را به خطر می‌اندازد.
اظهاراتی که باعث واکنش رئیس جمهور و وزیر امور خارجه نیز شد.
دکتر محمدجواد ظریف، در توییتی نوشت: واقعاً که هیچ شباهتی بین اسلام ایرانیان و اکثریت مسلمانان با افراط‌گرایی نژادپرستانه‌ای که مفتی سعودی و بانیان وهابی تروریزم تبلیغ می‌کنند وجود ندارد.
حسن روحانی در توئیتی به مناسبت سالگرد فاجعه منا نوشت: عربستان پس از حادثه منا تحت فشار سیاسی و حقوقی ایران قرار گرفت، اما عده‌ای نادان و احساساتی در داخل بازی را به نفع آن‌ها تغییر دادند.
رئیس‌ جمهوری در جلسه هیئت دولت نیز گفت: اگر مشکل موجود با دولت عربستان صرفاً مسئله حج و منا بود، شاید می‌شد راه‌حلی برای برطرف کردن آن پیدا کرده و آن را در مسیر درست قرار داد، اما متأسفانه این دولت با جنایت‌هایی که در منطقه انجام می‌دهد و با حمایت خود از تروریسم، به واقع خون مسلمانان را در عراق، سوریه و یمن، می‌ریزد و روزانه زنان و کودکان یمنی را زیر بمباران وحشیانه خود قرار می‌دهد.
اما با توجه به حوادث پیش آمده در چند سال اخیر به نظر نمی‌رسد روابط دو کشور دست کم تا چند سال آینده روی خوشی به خود بگیرد، مگر اینکه آل سعود از قدرت به پایین کشیده شود و یا سیاست‌های دو کشور در قبال همدیگر در منطقه تغییر کند.

شناسه خبر :2015 
16991 کلیک ها  شنبه, 20 شهریور 1395 ساعت 06:33
این مورد را ارزیابی کنید
(2 رای‌ها)

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

بالا